Un libro en La Habana

A actualidade cultural galega ten estes días epicentro en La Habana, capital da memoria individual e colectiva (un meu avó traballou, alá polos anos vinte, na bahía de Guantánamo, cando xa os americanos eran donos dela, pero ben antes de que se fixera tristemente famosa polo penal que hoxe acolle no seu interior) e lugar de referencia, polo tanto, para aquel que queira saber algo da historia contemporánea de Galicia e dos seus símbolos.
Disque un elenco de 250 políticos e funcionarios, músicos e artistas, xornalistas e escritores, coa conselleira de Cultura á fronte, protagonizan estes días a súa Feira do Libro.
Loxicamente, non vou deixar que esta columna devale pola pendente crítica das evidencias, porque sempre haberá quen pense, “¡vaia...!, este tamén esperaba ir e está cabreado porque quedou en terra!... E non. Non foi, nin é esa a miña motivación.
E sobre todo porque denantes destes xa viaxaron outros -xa con misiva empresarial, xa cunha simple banda de gaitas- e, polo tanto “tanto monta, monta tanto“, sexa isto dito tanto para as críticas, como para as loubanzas que cadaquén opte por facer.
En calquera caso, hoxe mesmo recibín unha manchea de fotografías que amosan a crúa realidade que vive aquela cidade na que meu avó gañou algúns cartos para mercar un capital en Vilanova e logo dedicar o resto dos seus días ó negocio do gando e das vacas a medias, que era unha forma de levarlle leite á casa a quen non o podía ter de seu.
Unha realidade que non é só consecuencia da revolución do 59, por moito que os máis críticos co castrismo non vexan máis cá longa sombra do comandante ó seu redor e que ten moito que ver tamén, co illamento internacional -do que todos somos un pouco responsables- ó que, non o castrismo senón os 10 millóns de cubanos teñen sido sometidos ó longo dos últimos lustros.
É de supoñer, pois, que cando regresen no lo conten. Nos conten se é tan certa esa realidade tísica na que esmorece a cidade do malecón. E ata que punto esa foto-fixa fosilizada na decadencia lembra o esplendor decimonónico ó que contribuíron milleiros de galegos coma o meu avó.
E por se alguén se esquece de mentalo, velaí van dúas incógnitas que lanzo ó aire para que as responda quen tivera mester:
A primeira é: ¿Quen, entre tanta presentación e conferencia, se esqueceu de dedicarlle unha a Curros Enríquez nas vésperas da celebración do seu centenario?
E a segunda é, se cadra, máis inocente: ¿Canto é que custa un libro en La Habana?

Estimada María:

Escríboche esta carta aberta -que é moi posible que nunca leas- no idioma natural no que me movo de cotío, que é o mesmo có que con máis ou menos tino vimos utilizando dende que o tempo é tempo e sen ningún conflicto, unha xeira inxente de galegos.
Escríboche, malia que a estas alturas (a actualidade é tan caníbal que o debulla todo a tal velocidade que a miúdo só nos permite falar dos desperdicios) semelle que estas letras carecen de sentido.
Sen embargo, o tempo transcorrido dende esoutro día non vai ser obstáculo, nin moito menos, para que faga uso desta columna e me instale na palestra da cara amable de Galicia, que somos -que non che caiba a menor dúbida- a inmensísima maioría, e con tal motivo faga declaración expresa da miña admiración e a miña simpatía.
E isto fágoo dende a consciencia libre de saber que, se algún día se nos cruzan os camiños (o mundo é un pano da man e ademais, ben caprichoso) e nos pomos a falar sobre o noso común colectivo, é moi posible que non compartamos de pé a pá o mesmo ideario político.
Pero iso non quita para que -representando en ti a moitos compañeiros teus e do PSOE, nesa terra contaminada polo veleno anacrónico da intransixencia- cada vez que te vexo na televisión, non me poña ós pés do monumento á democracia que vas construíndo cada mañá que te ergues e camiñas. Á democracia é á valentía que sostés nesa mirada malia a todo serea e limpa.
Quero maxinalo pero non podo (porque hai escenas que só se poden maxinar cando as marca a lume o propio protagonismo), cómo reaccionaría eu ante o futuro se a vida me puxera no transo límite de ter sufrido a face máis odiosa e asasina do fascismo e me arrincara nun arrouto a vida -chea de vida- dun amigo perante mesmo dos meus ollos.
Pero, por máis que o intento non son quen de aproximarme a unha hipótese sequera.
Por iso, cada vez que te observo na distancia, por tras da túa efixie aparentemente cristalina non vexo a face dunha parlamentaria do Partido Popular, nin de ningunha outra formación política. Senón a viva imaxe da resistencia con letras maiúsculas. Esa resistencia que todos deberiamos alimentar con coherencia máis decidida. Porque en cada paso que dás polas rúas infectadas da túa fermosa terra, non fas máis ca sementar un rego de dignidade que logo a política diaria -velaí o Parlamento Galego- se ocupa de enlamar coa súa irresponsable e endogámica inconsciencia.

Urueña

O nome sempre me resultou familiar, non só por reparar nel cada vez que algún coche me traía ou me levaba cara Castela, senón pola semellanza fonética que garda co apelido dun crego da miña infancia, que era párroco da aldea dos meus avós maternos e na que vivo hoxe en día.
Foi por iso que cando tiven coñecemento da iniciativa que alí estaba artellando a Deputación de Valladolid, fixen propósito de visitar a aldeíña e coñecer as miudezas dun proxecto que me resultaba atractivo dende a distancia e cuxa evolución me ía resultando máis atractiva a medida que me ía informando sobre os seus pormenores.
A oportunidade chegoume a pasada fin de semana coincidindo co regreso da feira internacional de turismo que cada ano ten lugar en Madrid por esas datas e que xa está convertida, por méritos de todos cantos asisten a ela, na feira turística máis importante do mundo.
A mañá era desapacible e fría nos chairos campos da meseta vallisoletana, tal como por costume adoita ser unha mañá de febreiro en Terra de Campos.
Pero lonxe de restarlle atractivo á visita, o vento que zoaba por riba da muralla que arrodea a vila -a máis de 850 metros de altitude-, axudaba a contextualizar a magnitude do proxecto cultural, mellor dito, da aposta cultural deseñada polos seus responsables e a dimensionar a audacia da que tiveron que botar man os responsables institucionais da Deputación de Valladolid para investir sobre aquel páramo amurallado máis de 6 millóns de euros.
Digamos que, en síntese, o que planificou a Deputación vallisoletana naquela harmoniosa aldeíña na que non residen máis de 250 habitantes, foi a primeira ”Vila do libro” de España, seguindo exemplos que levan décadas por Europa adiante, como Hay-on-way, no País de Gales, -que é a máis antiga-, Montolieu en Francia, e así ata unha vintena de pequenas localidades rurales non moito máis grandes ca Vilanova dos Infantes ou Pazos de Arenteiro -por citar dúas vilas emblemáticas da provincia de Ourense- e que teñen conseguido que se teñan transformado en elementos dinamizadores das súas comarcas e en verdadeiros reclamos turisticos para milleiros de visitantes ó ano.
Polo que me informou unha das traballadoras do centro de interpretación, no que foi dende marzo ata o remate do ano foron 60 mil persoas as que pousaron os pés nas ruelas da aldea.
Para que logo digan que a literatura -mellor dito, a cultura- non pode ser unha industria coma outra calquera.

O centenario de Curros

O pasado xoves, o profesor José Paz publicou un artigo lembrando o pasamento de Curros Enríquez e abordando a súa vixencia, xa sexa dende a perspectiva do poeta, xa como xornalista ou como referente intelectual, un século despois de que “as negras vixigas” da morte deran cabo del na Habana.
Ademais de para felicitar ó profesor, non xa por lembrarse de Curros, senón por facelo dende unha terra tan alonxada como a India, o artigo do pedagogo vaime dar pé para falar dunha anecdótica chata biográfica que anda corrida polas seccións de efemérides e que ten levado a máis dun xornal e mesmo á propia Consellería de Cultura, a publicar que o pasamento do poeta aconteceu o 7 de febreiro, cando realmente o óbito se produciu o 7 de marzo.
¿De onde parte o erro que logo ten sido reproducido mimeticamente por xornais e revistas?
Pois velaí que o probable “responsable” involuntario non é nin máis nin menos có benquerido Celso Emilio. Ou, no seu defecto, o editor da biografía que o autor de “Longa noite de pedra” escribiu sobre o seu admirado conveciño e que a Editorial Moret lle publicou no ano 1954.
Vaia por diante que nunha nota preliminar, o propio Ferreiro fai declaración de banalidade das datas que presiden unha cronoloxía vital, consciente de que moito máis importante ca cando se producen, o verdadeiramente relevante son os feitos que marcan o devir dun personaxe.
Di o poeta: “El autor de este libro pretendió hacer una biografía, es decir, una obra parcial. Para llevar a cabo su tarea manejó cientos de datos, revolvió documentos y cartas, husmeó libros y periódicos, y después procuró olvidar lo accesorio: la anécdota trivial, la fecha intrascendente, el detalle anodino...”
Pois ben, probablemente facendo uso desa estratexia pre-escritora, fora un mero “lapsus” o responsable do trabucamento, cando escribe: “...Breves momentos después entró en período agónico y a las diez de la noche murió. Estaban presentes Adelardo Novo, Nan de Allariz y D. Constantino Añel. Era el día 7 de febrero de 1908”.
E digo que debeu ser un mero lapsus porque como documentación de apoio, o mesmo libro biográfico reproduce unha esquela datada na Habana, o 7 de marzo de 1908.
Será, pois, o próximo día 7, cando os militantes do “P.C.E.” (o Pardido de Curros Enríquez) conmemoraremos unha data de lembranza que en realidade cada lector conmemora cada vez que lle dá lectura a calquera dos seus inmorrentes poemas.

O xadrez de Celanova

O que vou reproducir de seguido non son palabras propias, senón fragmentos literais recollidos dun libro publicado polo grupo “Francisco de Moure” no ano 2004, titulado “Las figuras de ajedrez y cristal de roca del Museo Catedralicio de Ourense”, obra do profesor Fernando Valdés.
Logo de facer unha cumprida descripción gráfica, fotográfica e literal destas oito pezas de cristal de roca que custodia o Museo da Catedral dende hai 40 anos e que proceden do Mosteiro de San Rosendo, o autor contextualízaas como unhas figuras únicas en Galicia e moi raras en España:
“Sabemos muy poco de la historia real de estas piezas, que la tradición asocia a la figura de San Rosendo(...) No podemos afirmar con certeza que las figuras pertenecieran directamente al santo y de hecho ha habido una cierta tendencia a distanciarse de esta opinión. Pero, de no ser cierta esta tradición, no hay la menor duda de que en ella residió el secreto de su conservación.
No consta que en algún momento la cifra de las figuras fuera más amplia y no basta para demostrarlo el hecho de que falten ocho para completar un juego de ajedrez o, mejor dicho, uno de los dos bandos que componen un juego.
Lo que si es completamente cierto, al menos de modo general, y justificado por numerosos paralelos, es su clasificación estilística y temporal: son egipcias medievales y forman parte del grupo de las llamadas fatimíes que, con una u otra forma -frascos, botellas, jarras- apenas suman doscientas en todo el mundo, por lo que forman parte entre las más preciadas joyas del arte islámico medieval”.
Segundo explica o investigador noutro espacio, “en el mundo islámico, como en el antiguo, las piedras duras eran muy estimadas por su propio valor artístico y porque se les atribuían propiedades curativas y protectoras”, polo que ”el cristal de roca era, entre estas, un símbolo de la pureza ya que dejaba pasar la luz sin quedar manchado”, e porque ”se consideraba agua petrificada por un proceso natural...”
Das 200 pezas que se conservan en todo o mundo, unhas 40 están distribuidas pola xeografía española e, delas, nada menos que 8 son as que se custodian en Ourense, o que dá fe do seu valor e da súa importancia, tal e como ilustrativamente demostrou este xornal nantronte, o cal me dá pé para reclamar por enésima vez a necesidade de dotar ó Mosteiro de Celanova dun museo con vocación de erixirse no Museo Diocesano que tanto precisa o patrimonio eclesiástico deste “desmemoriado” Ourense.

Tres escultores

Primeiro andei fisgando na fermosa exposición que Arturo Baltar instalou no Centro Cultural da Deputación, co concurso escenográfico do meu amigo José Paz.
Logo, uns días despois, a chegada dun convite e a posterior conversación mantida co protagonista, levoume ata as veigas verdes de Oseira para sumarme, coma unha formiguiña, a esa masiva manifestación de cariño e amizade na que se transformou o ingreso de Acisclo Manzano na Real Academia Galega das Artes.
No medio, tiven tempo de tomar un café e parolarmos un pouco (do mesmo xeito que facemos acotío cando, por cuestións do seu oficio artístico, se achega por Celanova) con Xosé Cid.
É dicir no transcurso da mesma semana tiven o lecer e pracer de compartir momentos, de moi diferente forma, con tres ourensáns que pasan por ser tres dos grandes clásicos (malia manter a súa vixencia coma se fosen novos valores) da escultura galega.
Con este último fíxeno, como acabo de dicir, a través do afecto recíproco que nos profesamos de vello e que ten na figura histórica de Rosendo (do mesmo Rosendo que lle deu o nome ó seu fillo) unha candea omnipresente que se mantén acesa alén do estío e do inverno e máis alá incluso dos modismos do momento.
Con Arturo Baltar, foi a través desa novela coral tan pacientemente escrita, en barro, por el, e tan harmoniosamente capitularizada estes días nesas caixiñas con xanela en perspectiva que te transforman, cando as contemplas (mellor dito, cando as gozas), nunha especie doutra dimensión ou nun ser que acaba de viaxar na máquina do tempo e dende a súa fiestra observa fragmentos ou microespacios da alma social galega doutrora. Pero, ó mesmo tempo, obrígante a facer un aceno de xenuflexión -para velas- coma quen se ten que agachar e renderlles reverencia.
O corolario final desta semana tan escultórica protagonizouno Acisclo Manzano no refectorio de Santa María de Oseira, onde outro ourensán, Felipe Senén, lle abriu simbolicamente as portas da Academia Galega das Belas Artes, lugar no que por merecementos, deberían estaren os tres -e algún máis que xa nunca poderá estar, coma o lembrado Quessada- e a onde o admirado Acisclo ha levar, ademais dos seus innegables e tan persoais coñecementos artísticos, unha alta dose de frescura que sen dúbida lle ha de vir moi ben á institución.
Querido Acisclo: Velaí vai, en forma de palabras encadeadas, o abrazo que esoutro día non che puiden dar, porque a cola dos que che queremos ben era demasiado longa.

Castelán con palabras galegas

“Contra lo que tengo por costumbre desde hace años, este artículo voilo escribir en castellano.
Pero no en castellano antiguo, como podría suponer. Ni tampoco con la intención de que me se entienda. Si no con el claro propósito de que me se lea con la misma tolerancia y seame aceptado con la misma impunidad (en lo que refiérese a la colocación de pronombres) con la que a menudo todos leemos y escuchamos artículos y declaraciones, comunicados y mítines, de políticos de toda casta y condición, ya sean “rexeitadores” de la causa, ya ultradefensores a “esgalla” de ese híbrido de mínimos (aunque no créalo, sé de una profesora de gallego que del “grazas” ha pasado definitivamente a “Franza”) que ahora debemos hablar si queremos nos colocar en el bando de lo politico-lingüísticamente correcto y no táchennos de enemigos del gallego, como a menudo suelen hacer algunos incautos que acúsanme de estar contra Galicia y contra el gallego. ¡Bendita acusación!
Sirva, esta larga exposición, no ya solamente para le demostrar a los gallegos que hablan castellano en gallego y a los gallegos que hablan gallego en castellano -como muy bien leíle, hace unos días, a Manolo Rivas- hasta qué punto “chirrían” los pronombres en castellano cuando colocámoslos (como en este caso) en el lugar en el que no deben estar.
Y aunque los políticos tienen una gran dosis de responsabilidad en esta “desfeita” acelerada que los gallegos estamosle haciendo a nuestro idioma, evidentemente, el problema es mucho más grave, porque somos muchos más los sectores de la sociedad gallega, los que estamos contribuyendo, día tras día, a que esa desfeita se convierta en un mal irrecuperable cuando deámonos cuenta y querámoslo arreglar.
Querido lector, si usted nunca estudió gallego, pero mamolo en el pecho de su madre y escucholo cuando todavía no sabía lo que quería decir escuchar, seguramente que cuando le oye a un político empezar una frase diciendo “Lle digo que....”, algo le “hele” mal. De la misma forma que ahora “estale” pareciendo que mi artículo está cargado de errores que deberíanlo hacer impublicable.”
Pois ben. Tal como acaba de ler esta estartelada columna en castelán, así mesmiño é como falan a cotío políticos e contertulios, televisivos e xentes do común que pensan que están a falar galego, cando o que realmente están facendo é falar castelán con palabras galegas... E ó mesmo tempo botándolle terra o idioma -ó fermosísimo idioma- que herdamos dos nosos pais.

O corredor do Arnoia

“Dende hai tempo a sociedade civil de Allariz, A Merca, A Bola e Celanova vimos amosando a nosa preocupación porque en plena vixencia do Plan Galicia, o noso fío de comunicador vive ancorado nunha parálise xustificada co manido estribillo das ‘outras prioridades’, para non acometela.
Sen embargo existen razóns de peso que teñen que ver coa xeografía, coa historia, coa literatura e co comercio, que fixeron posible que Celanova e Allariz viviran de fronte ó longo do tempo, xusto ó contrario de como están vivindo agora, por culpa, precisamente, do deplorable estado da estrada que as comunica.
Sen embargo, existen razóns xeográficas que ninguén lle dubida ó río Arnoia.
Existen razóns históricas avaladas polo máis sabio dos reis hispanos, quen soubo seguir o curso das augas para procurarlle acougo ás súas infantas.
Existen razóns literarias que levaron ó máis civil de tódolos poetas galegos a xunguir as dúas vilas no desenlace da lenda.
E existen razóns comerciais que falan da Verea Vella e da relación dos zapateiros de Vilanova dos Infantes coas fábricas de curtidos de Allariz.
¿Cales son as razóns, pois, para que todo isto non sexa hoxe máis ca unha lembranza?
É evidente que teñen que ver co lamentable estado de abandono ó que ten sido confinada a estrada que as comunica.
Por iso os responsables disto non están sendo responsables só de camiñar contra a historia, senón responsables de pexar ós habitantes destas terras.
E non se trata de acometer un investimento millonario cun novo trazado, pois a estrada debe manter o encanto orográfico, a vexetación paralela e a mesma integración na paisaxe baixo as abas do Penamá, do San Cibrao e sobre as baixantes do río Arnoia.
Trátase, polo tanto, de ter unha estrada coma a que hai, pero ben afirmada, que non nos obrigue a visitar, día tras día, os talleres de reparacións e que non nos faga abandonar os proxectos económicos e sociais que poidamos encararmos xuntos.
É por iso que non só pedimos, senón que, por ser de xustiza histórica, esixímoslle á Xunta de Galicia que ordene xa a planificación e a execución dun proxecto de mellora nela.”
O que acaba de ler, querido lector, é un manifesto que eu mesmo redactei o 30 de decembro de 1998, cando Anxo Quintana era alcalde de Allariz e os que gobernaban a Xunta eran os mesmos que agora -con bastante desmemoria e abondosa hipocresía- acaban de reclamar a construción do “Corredor do Arnoia”.

Ridiculeces urbanas

Non sei quén foi o que empreñou a idea, como tampouco sei quén xestou a correspondente e necesaria elaboración técnica. Nin moito menos quén finalmente -xa fose a man ou por medio da serra- a transformou en pedra.
O que si sei é que, cada vez que paso por onda ela (aínda o fixen esta mesma mañá) non son quen de facer abstracción repecto desas dúas verbas que inserín no título e tampouco do ben que ámbalas dúas xuntas representan, ou resumen con todo luxo de detalle o que ese “para-monumento” revela.
Estou falando, como non podía ser doutro xeito, dese pontillón “neo-edefésico” que alguén chantou na rotonda onde conflúen tódolos despropósitos constructivos e circulatorios que trouxo consigo a execución do denominado acceso centro.
Supoño que, se vostede anda pola cidade con frecuencia ou directamente reside nela, terá pasado ó seu carón con frecuencia e polo tanto terá reparado loxicamente nela. Pois se algo ten -malia ó seu tamaño e precisamente polo seu tamaño- é que non deixa a ninguén indiferente.
Conta a cidade de Ourense, para salvar a fenda orográfica do pai Miño, con algo máis de media ducia de pontes que empezan, río enriba, polo viaducto de Velle e rematan na pasarela peonil de Outariz, alá onde as revoltosas augas capitalinas toman formas mansas xa, anunciándose futuras veciñas do encoro de Castrelo.
Conta a cidade, pois, con ampla representación pontina, cadansúa co seu propio estilo constructivo representando loxicamente a súa propia época.
Haberá quen, por snobismo vangardista se quede coa do Milenio. Eu, para moitas cousas tradicionalista, evidentemente quédome coa de sempre, ou o que ven a ser o mesmo, coa coñecida ”Ponte Vella”, pois ademais de ser a nai das outras todas, ten unha robusteza e unha harmonía pétrea dificilmente semellanda por ningunha outra, non xa na cidade de Ourense, senón incluso en Galicia enteira.
Tendo, pois, como temos ó seu carón a ponte orixinal, pregúntome eu, cada vez que paso por alí, con qué sentido puido ser matinada esa ridiculez e qué pretendeu evocar a mente lúcida que a empreñou, coa súa instalación en tan “señeiro” lugar.
Maxina voste, querido lector, qué diríamos se a carón da Torre de Hércules, no canto do fermoso Breogán de Xosé Cid, houberan levantado unha maqueta desproporcionada do vello faro ártabro. Ou que en pleno centro da praza do Obradoiro tallaran unha minifachada da catedral...
Pois iso... Unha ridiculez.

Outra letra para o himno

Debo confesar que o pasado martes, os dedos -que a miúdo son máis teimudos cá propia idea- leváronme polo camiño da retranca, que era un vieiro que non pretendía cando decidín falar desa proposta extraparlamentaria -e polo tanto invalidada de seu- de inventarlle unha letra ó himno.
Pero como toda crítica debe levar unha alternativa emparellada, se quere saber cál sería o que eu cantaría, deberá saber tamén que non llo encargaría a ningún parado de turno, nin a ningún poeta da vangarda, nin sequera a ningún sonetista puro, porque afortunadamente a literatura hispana é o suficientemente rica como para que tódalas palabras que poidan definirnos como país, como nación ou como conxunto de pobos unidos -como Estado, en definitiva- afortunadamente xa están escritas.
Velaí, pois, cal sería a letra que eu lle pediría ós herdeiros de Miguel Hernández e sen rubor cantaría con voz emocionada:
“Vientos del pueblo me llevan,/ vientos del pueblo me arrastran,/ me esparcen el corazón/ y me aventan la garganta./
Los bueyes doblan la frente,/ impotentemente mansa,/ delante de los castigos:/ los leones la levantan/ y al mismo tiempo castigan/ con su clamorosa zarpa./
No soy de un pueblo de bueyes,/ que soy de un pueblo que embargan/ yacimientos de leones,/ desfiladeros de águilas/ y cordilleras de toros/ con el orgullo en el asta./ Nunca medraron los bueyes/ en los páramos de España./
¿Quién habló de echar un yugo/ sobre el cuellos de esta raza?/ ¿Quién ha puesto al huracán/ jamás ni yugos ni trabas,/ ni quién al rayo detuvo/ prisionero en una jaula?/
Asturianos de braveza,/ vascos de piedra blindada,/ valencianos de alegría/ y castellanos de alma,/ labrados como la tierra/ y airosos como las alas;/ andaluces de relámpagos,/ nacidos entre guitarras/ y forjados en los yunques/ torrenciales de las lágrimas;/ extremeños de centeno,/ gallegos de lluvia y calma,/ catalanes de firmeza,/ aragoneses de casta,/ murcianos de dinamita/ frutalmente propagada,/ leoneses, navarros, dueños/ del hambre, el sudor y el hacha,/ reyes de la minería,/ señores de la labranza,/ hombres que entre las raíces,/ como raíces gallardas,/ vais de la vida a la muerte,/ vais de la nada a la nada;/ yugos os quieren poner/ gentes de la hierba mala,/ yugos que habéis de dejar/ rotos sobre sus espaldas.”
Iso si, dando por suposto que España precise un himno. Ou, mellor dito, que poida haber un himno capaz de definir hoxe en día a esta indefinida España.